Maaiʹlmäʹrbbpääiʹǩ Lääʹddjânnmest – Õhttsa ääʹrb
Unesco maaiʹlmäʹrbbpääiʹǩ lie ooumažkååʹdd ärvvsummus kulttuur- leʹbe luâttääʹrb. Lääʹddjânnmest lie čiččâm maaiʹlmäʹrbbpääiʹǩ, koin Miârrčoddi suâllõs lij luâttäʹrbbpäiʹǩǩ da jeeʹres kutt lie kulttuuräʹrbbpääiʹǩ: Struve koolmõkmetteemkuällas, Lääʹddlâʹnn Heʹlssnest, Vanha Rauma, Petäjävesi vuäʹmm ceerkav, Verlan puuhiomo ja pahvitehdas Kouvola ââlda di Sammallahdenmäki pronsspâjjsaž äuʹddmuʹvrremvuʹvdd Rauma ââlda.
Luontoon-kääzzkõõzzâst vuäitak tobdstõõttâd tääʹrǩben Miârrčoddi suâllõʹsse leʹbe Struve koolmõkmetteemkuällaz metteemsõõʹjid.
Miârrčoddi suâllõõzz mäddpâjjnemredd
Miârrčoddi suâllõs lij Lääʹddjânnam vuõssmõs luâttäʹrbbpäiʹǩǩ. Vaasa ooudâst leʹddi Miârrčoddi suâllõõzzâst da Vuâđđluut nuuʹbb peäʹlnn leʹddi Ruõcc Õllreddtõõǥǥâst õhttââvv kueiʹt riikk õhttsaž geolooglaž maaiʹlmäʹrbbpäiʹǩǩ.
Mââimõs jiõŋŋpââʹj ääiʹj jiõŋŋkättõs leäi kââʹzzmõs toʹben-aa, koʹst maaiʹlmäʹrbbvuʹvdd ååʹn lij. Ko loʹsses jiõŋŋkättõs suuddi, mädd pâjjneškueʹđi da tät proseʹss juätkkai õinn. Ânnʼjõžääiʹj mädd pâjjan nuʹtt 9 millmettar eeʹjjest.
Vuäitak vueiʹnned jiõŋ ǩiõjid da määdd pâjjnummuž vaaiktõõzzid čiõlggsânji Miârrčoddi luâđast da kueʹstlmin, koin ođđ mäddvuuʹd päljsme čõõđ ääiʹj čääʹʒʒ vueʹlnn. Šââdd da jieʹlli mottje čõõđ ääiʹj tuejjeeʹl vuuʹdest jieʹlli ouddmiârk luâđ šiõttlõõvvmõõžžâst muttsa.
Struve kuällas – Tiõđ da õhttsažtuâjj
Struve koolmõkmetteemkuällas lij maaiʹlmäʹrbbpäiʹǩǩ, kååʹtt mušttal oummu teâđhaalâst da meeraikõskksaž õhttsažtuâjast. Tät tiõđlaž õhttsažtuâjj vieʹǩǩti metteed skääđsuõllu šorradvuõđ da ååʹbleǩ 1800-lååǥǥ aalǥpeäʹlnn.
Struve kuällas vuäll Ukrainast Taar räjja, da jõnn metteemtuâjj piiʹšti 39 eeʹǩǩed. Maaiʹlmäʹrbbpäikka vaʹlljeeš suõjjlemnalla 34 metteemsââʹj, koin kutt lie Lääʹddjânnmest. Metteemsââʹj lie jm. Tarvantovaarast, Aavasaksast di Mustaviirist.
Nuõrtt Lääʹddluut meermieʹccest vuäitak vueiʹnned metteemsââʹj siõm reäiʹǧǧen kaʹllʼjest Mustaviiri ǩiiččeemjueʹlj maddjest. Juâlgga peäss säätkast pueʹtti pälggaz mieʹldd – heiʹvvjeei jååʹttempäiʹǩǩ oummuid, kooi miõll ǩeäss nuʹtt luâđ ko še historia årra!
Lääʹddjânnam maaiʹlmäʹrbbpääiʹǩ, mâʹte Miârrčoddi suâllõõzz mäddpâjjnemredd da Struve koolmõkmetteemkuällas, mušttle ooumažkådda koʹrvveeteʹmes äärvain. Tõk taʹrjjee oʹdinaknallšem vueiʹttemvuõđid tobdstõõttâd luâttõmmsid da oummui vuällam aaʹššid.