UNESCO Global Geopark -kõʹllʼjempääiʹǩ

UNESCO Global Geopark -kõʹllʼjempääiʹǩ mušttle skääđsuõllu ouddnummšest da kulttuuri šõddmõõžžâst pirr maaiʹlm. Täk pääiʹǩ lie meeraikõskksânji miârkteei luâđ häämeem vuuʹd, koin lie oʹdinaknallšem kaʹlli- da määdd nårrjummuž.

Lääʹddjânnam Geopark-kõʹllʼjempääiʹǩ

Äärvast õnnum UNESCO Global Geopark -statuuzz miõđât geolooglânji oʹdinaknallšem maatkčemvoudda. Lääʹddjânnmest tän ärvvsaž vuuʹdi säimmõʹsse lie primmum: Rokua, Lauhanvuori - Hämeenkangas, Saimaa, Salpausselkä di Kraatterijärvi. Täin juõʹǩǩ vuʹvdd veekk tuu mätkka kookkas mõõnnâmäigga da taʹrjjad seämmast mooččâs luâttjeäʹlstõõzzid.

Rokua Geopark – Jiõŋŋpââʹj ǩiõj

Rokua Geopark, Lääʹddjânnam vuõssmõs UNESCO Global Geopark, lij Tâʹvv-Vuâđđmääddast Muhoozz, Utajärvi da Vaala vuuʹdest.

Ǩiõččlââʹst jiõŋŋpââʹj ääʹrb luâđast jååʹđeen: viõr, suppakååʹv, čuõʹvvesčäccas jääuʹr da šâddšõs jokklieʹjj mušttle mainnâz jiõŋŋõõǥǥ vaaiktõõzzâst. Ooumaž lij čuâvvam suddi jiõŋ da ǩeässõõtti miârr-reedd. Oummu historia kuâsttai pirrõõzzâst ǩeäʹdǧǧpââʹj aassji ǩiõjin tâʹrvvääiʹj, kuõškkmaatkčummuž da modeʹrnn arkkitehtuur räjja.

Kaʹllivuâđ rajjâz veʹǩǩe tuâlʼjõžäigga – joba 2,8 miljaard eeʹjj tuâkka. Rokua gneiʹsskaʹlli lie vueʹssen EU puärrsummus vuâđđkaʹllivuuʹdest.

Lauhanvuori - Hämeenkangas Geopark – Tuâlʼjõž vääʹr

Lauhanvuori - Hämeenkangas Geopark lij Viõstâr-Lääʹddjânnmest, kooum mäddkååʹdd, Satakunta, Saujj-Vuâđđmäädd di Pirkanmaa raajjvuuʹdest. Vuʹvdd lij mottjam kueiʹt miljaard eeʹjj ääiʹj vääʹrrjânnmest jieʹǧǧi, mieʹcci da jokklieʹjji kueʹstlmen. Naaudâž vuuʹd myystlaž jeäʹǧǧpoostaivuuʹdin da čuõʹvves jääuʹrin. Tääiʹben vuäitak tobdstõõttâd meermieʹccid, viõrid da mieʹccid di ǩiõččlâʹstted pääiklažhistoria mäddvuʹvddsiidi, ceerkvi da ǩeäʹdǧǧmoosti pääiʹǩ.

Saimaa Geopark – Måkkas suâllõõzz maainâs

Saimaa Geopark ääʹvad kuâsttmõõžž saujj Saimaa jäuʹrrvuuʹd ouddnummša, mâʹst tuâlʼjõžreedd da kaʹllikälkkõõzz mušttle mainnâz määdd pâjjnummšest da ouddhistoriallaš jieʹllmest. Tät geolooglânji miârkteei vuʹvdd Saujj-Kaʹrjjlest da Saujj-Savost taʹrjjad måkkas čääʹccǩeäinaid, vuõddâsreeddaid di jõõrŋid. Kääzzkõõzz käunnʼje nuʹtt čäccõõzz ko še määdd mieʹldd jooʹttjid.

Salpausselkä Geopark – Jiõŋŋõkjooǥǥi häämeem

Salpausselkä Geopark lij Päijät-Hämest kuuđ kååʹdd vuuʹdest da nårrai kuttân kååʹddest. Vuʹvdd čuäjtââll geolooglânji miârkteei paaiʹǩid da fiin jiõŋŋõkjooǥǥi häämeem viõrrkueʹstlmid fiin åuggan liikkeem-määddeesvuiʹm. Saujj-Lääʹddjânnam rââst vuällai Vuõssmõs da Nuʹbb Salpausselkä lie õllʼjummsen da fijnnsummsen Salpausselkä Geopark -vuuʹdest. Kuhttu Salpausselkä koʹlle Lääʹddjânnam pueʹrmõsân tobddum geolooglaž luâttärbba.

Kuhttu Salpausselkä da viõr šiõǥǥ vuâđđčääʹccvääreezvuiʹm lie šõddâm mââimõs jiõŋŋpââʹj loopp-peäʹlnn nuʹtt 12000 eeʹjj mââiårra. Vuuʹd čueʹđ jääuʹr, mâʹte siõm suppaläädd da Lääʹddjânnam nuʹbben šuurmõs Päijänne-nõmmsaž jäuʹrr, šõddee samai fiin kueʹstlmid da virkkõõvvâmvuäittmõõžžid.

Kraatterijärvi Geopark – Meteoriitt kueʹđđem ǩiõjj

Kraatterijärvi Geopark Saujj-Vuâđđmääddast mušttal mainnâz 78 miljoon eeʹjj mââiårra šõddâm meteoriitt troopnmõõžžâst. Troopnmõš šõddii kraatteeʹr, koon luâddõk leäi 22 ǩilomettar da koon ruõbd pâjjne 750 mettar õllâdvuõʹtte. Samai jõnn kraatteeʹr toobdât ânnʼjõžääiʹj Lappajärvi-nõmmsaž jäuʹrren, koon pirrõõtti vuuʹd lie vueʹssen tuâlʼjõž troopnâmvuuʹdest.

Vuuʹdest kuâsttje õinn troopnmõõžž diõtt šõddâm ǩeäʹdǧǧšlaaj, mâʹte kärnäitt da suevitt. Kärnäitt lij vueiʹnnemnalla oʹdinaknallšem kaʹllipäljsmummšen Kärnänsaari-nõmmsaž suõllust Lappajärvist. Šmiõrkõs suevitt šõõddi paccõõzzâst kraatteeʹrest aimmu ǩeârddam aunnsin. Sueviittâst käunnʼje härvvna troopnâmtimaant, kook lie käunnʼjam tåʹlǩ koummân kraatteeʹrest maaiʹlmest.

Lääʹddjânnam UNESCO Global Geopark -kõʹllʼjempaaiʹǩin vuäitak tobdstõõttâd skääđsuõllu geolooglaž historiaaʹje. Tõk lie kõʹllʼjempääiʹǩ, koin vuäitak naaudšed luâđ mooččâdvuõđâst da mättjed seämmast ođđ aaʹššid mij planeeʹttest!